Jak poddawać matki pszczele?
Poddawanie matek pszczelich jest kluczowym elementem zarządzania pasieką, mającym na celu zapewnienie ciągłości pokolenia pszczół, zwiększenie populacji oraz utrzymanie dobrej kondycji rodzin pszczelich. Szczególnie wiosenne poddawanie matek jest istotne, ponieważ pozwala na szybkie odbudowanie siły rodziny po zimowli i przygotowanie jej do efektywnego rozwoju oraz produkcji miodu. W rodzinach, które z różnych przyczyn straciły swoją dotychczasową matkę, proces ten staje się pilną potrzebą. Brak matki prowadzi do szybkiego spadku liczby młodych pszczół robotnic, a w konsekwencji do osłabienia całej rodziny, która staje się podatna na choroby i ataki szkodników.
Wczesne wiosenne poddanie matki pozwala na szybkie złożenie jaj i rozwój nowego pokolenia pszczół, co jest niezbędne do dalszego rozwoju rodziny. Stara, słaba lub zaginiona matka często nie jest w stanie sprostać wymaganiom dynamicznie rozwijającej się rodziny. W takich sytuacjach, gdy pszczelarz zauważy brak czerwiu, obecność czerwia trutowego lub inne niepokojące sygnały, należy niezwłocznie podjąć działania. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie problemu i zastosowanie odpowiedniej metody poddania nowej matki, aby zminimalizować negatywne skutki braku prawidłowego kierowania przez matkę. Prawidłowe poddanie matki nie tylko ratuje rodzinę, ale także stanowi fundament dla przyszłych sukcesów w produkcji miodu i innych produktów pszczelich.
Decyzja o poddaniu nowej matki powinna być poprzedzona dokładną obserwacją rodziny pszczelej. Należy sprawdzić stan zapasów pokarmowych, obecność czerwiu otwartego i zasklepionego, a także ogólne zachowanie pszczół. Silne rodziny z wystarczającą ilością pokarmu mają większe szanse na przyjęcie nowej matki. W przypadku rodzin osłabionych zimowlą, z niedoborami pokarmu, poddanie matki może być utrudnione lub nawet niemożliwe bez wcześniejszego wzmocnienia rodziny. Dlatego kluczowe jest zrozumienie potrzeb rodziny i dostosowanie metod poddania do jej aktualnej kondycji. Wczesne wiosenne poddanie jest często ratunkiem dla rodzin, które nie przeszły zimy pomyślnie lub straciły matkę w późniejszym okresie zimowym.
Warto również pamiętać o czynnikach zewnętrznych, takich jak pogoda i dostępność pożytków. Poddawanie matki w okresach chłodnych i deszczowych może negatywnie wpłynąć na jej przyjęcie przez pszczoły. Idealnym momentem są dni ciepłe i słoneczne, gdy pszczoły są aktywne i zajęte zbieractwem. Zapewnienie odpowiednich warunków jest równie ważne jak sama technika poddania. Zrozumienie tych wszystkich aspektów pozwala na maksymalizację szansy na sukces i utrzymanie silnych, produktywnych rodzin pszczelich przez cały sezon.
Techniki poddania matek pszczelich w praktyce pszczelarskiej
Istnieje kilka sprawdzonych technik poddania matek pszczelich, które pszczelarze stosują w zależności od sytuacji i preferencji. Wybór odpowiedniej metody jest kluczowy dla powodzenia całego procesu. Każda technika ma swoje specyficzne wymagania i zalety, a jej skuteczność zależy od wielu czynników, takich jak siła rodziny, jej nastrój, a także rodzaj poddawanej matki (dzika czy sztucznie unasienniona). Zrozumienie tych metod pozwala na elastyczne reagowanie na potrzeby pasieki.
Jedną z najczęściej stosowanych metod jest poddawanie matki w klateczce. Matka pszczela zamknięta jest w specjalnej klatce, która pozwala pszczołom na kontakt z nią przez specjalne otwory, ale uniemożliwia bezpośredni atak. W klateczce znajduje się również pokarm w postaci ciasta miodowo-cukrowego, które pszczoły stopniowo wyjadają, uwalniając tym samym matkę. Ten powolny proces pozwala pszczołom na przyzwyczajenie się do zapachu nowej matki i stopniowe zaakceptowanie jej obecności. Metoda ta jest szczególnie polecana w przypadku rodzin o silnym nastroju rojowym lub gdy chcemy poddać matkę bez wcześniejszego usuwania czerwiu.
Inną popularną techniką jest poddawanie matki z transportówką lub specjalnym pojemnikiem. Po umieszczeniu matki w takim pojemniku, zamyka się go w ulu w taki sposób, aby pszczoły miały do niego dostęp, ale nie mogły bezpośrednio zaszkodzić matce. Po pewnym czasie, gdy pszczoły zaczną wykazywać oznaki akceptacji, pojemnik jest otwierany, a matka może samodzielnie wyjść. Ta metoda jest często stosowana w przypadku poddawania młodych, nierojowych rodzin. Warto zaznaczyć, że przed poddaniem matki każdą rodzinę należy przygotować, usuwając ewentualne mateczniki i zapewniając spokój.
Kolejną metodą jest poddawanie matki w ulu po usunięciu czerwiu. W tym przypadku pszczoły, pozbawione możliwości wychowu własnego potomstwa, stają się bardziej skłonne do przyjęcia nowej matki. Po usunięciu czerwiu, rodzinę pozostawia się na kilka dni, a następnie poddaje się matkę, często w klateczce. Metoda ta jest skuteczna, ale wymaga więcej pracy i może być mniej odpowiednia dla rodzin o osłabionych zdolnościach regeneracyjnych. Ważne jest również zapewnienie odpowiedniej liczby pszczół lotnych, które będą opiekować się matką i wychowywać potomstwo.
Warto również wspomnieć o metodach poddania matki po jej wypuszczeniu bezpośrednio z transportówki. Wymaga to jednak bardzo ostrożnego podejścia i idealnych warunków. Pszczoły muszą być spokojne, a rodzina powinna być w odpowiednim nastroju. Zazwyczaj stosuje się ją w rodzinach, które nie mają mateczników i są w stanie łatwo zaakceptować nową matkę. Niezależnie od wybranej metody, kluczowe jest obserwowanie zachowania pszczół i reakcji na nową matkę. Wszelkie oznaki agresji lub niepokoju powinny być sygnałem do podjęcia dodatkowych działań lub zmiany techniki.
Przygotowanie rodzin pszczelich do poddania matki pszczelej
Skuteczne poddanie matki pszczelej w dużej mierze zależy od odpowiedniego przygotowania rodziny pszczelej. Bez właściwego przygotowania, nawet najlepsza matka może zostać odrzucona przez pszczoły. Proces ten obejmuje szereg działań mających na celu stworzenie warunków sprzyjających akceptacji nowej królowej i zminimalizowanie stresu dla rodziny. Kluczowym elementem jest zapewnienie rodzinie spokoju i poczucia bezpieczeństwa, co jest trudne do osiągnięcia w przypadku rodzin z istniejącym już nastrojem matecznikowym lub agresywnych pszczół.
Pierwszym krokiem w przygotowaniu rodziny jest ocena jej stanu. Należy sprawdzić, czy rodzina posiada czerwi, czy nie ma mateczników, a także ocenić jej ogólną siłę i zasoby pokarmowe. Jeśli rodzina posiada mateczniki, należy je bezwzględnie usunąć. Pozostawienie mateczników stwarza ryzyko, że pszczoły będą nadal dążyły do wychowu własnej matki, ignorując tę poddawaną. Usunięcie mateczników powinno być wykonane bardzo dokładnie, sprawdzając każdy zakamarek gniazda.
Kolejnym ważnym etapem jest osłabienie nastroju wychowawczego w rodzinie. Można to osiągnąć poprzez odizolowanie części rodziny lub zabranie z niej czerwiu. Czasami stosuje się również zabieg polegający na kilkukrotnym przeglądzie ula w krótkich odstępach czasu, co dezorientuje pszczoły i osłabia ich instynkty wychowawcze. W niektórych przypadkach, szczególnie gdy rodzina jest silna i wykazuje silny nastrój rojowy, konieczne może być całkowite przetasowanie plastrów lub przeniesienie części pszczół do innego ula. Celem jest stworzenie sytuacji, w której pszczoły poczują się osierocone i bardziej skłonne do przyjęcia nowej matki.
Ważne jest również zapewnienie odpowiedniej ilości pszczół lotnych w rodzinie, która będzie opiekować się nową matką. Zbyt mała liczba pszczół lotnych może skutkować brakiem odpowiedniej opieki nad matką, a w konsekwencji jej śmiercią. W przypadku rodzin osłabionych, można rozważyć dokarmianie ich syropem lub ciastem miodowo-cukrowym, co zwiększy ich aktywność i poprawi nastrój. Dobre odżywienie rodziny jest kluczowe dla jej dalszego rozwoju i sukcesu w przyjęciu matki.
Ostatnim, lecz nie mniej ważnym elementem przygotowania jest zapewnienie spokoju rodzinie na kilka dni przed poddaniem matki. Unikamy zbędnych przeglądów uli, hałasu i wibracji. Pszczoły powinny czuć się bezpiecznie i stabilnie. Wszelkie nagłe zmiany lub stresujące sytuacje mogą negatywnie wpłynąć na ich zachowanie i gotowość do przyjęcia nowej matki. Dopiero po dokładnym przygotowaniu rodziny, można przystąpić do właściwego procesu poddania matki, stosując wybraną wcześniej technikę.
Poddawanie matek pszczelich z hodowli i ich akceptacja
Poddawanie matek pszczelich pochodzących z hodowli, czy to linii czystych, czy krzyżówek, wymaga szczególnej uwagi i znajomości specyfiki danej rasy lub linii. Matki hodowlane są często selekcjonowane pod kątem pożądanych cech, takich jak łagodność, miodność, czy odporność na choroby. Jednak ich przyjęcie przez rodziny pszczele może być zróżnicowane i zależy od wielu czynników, w tym od jakości samej matki, kondycji rodziny przyjmującej oraz stosowanej metody poddania. Zrozumienie tych aspektów jest kluczowe dla sukcesu w hodowli i utrzymaniu pożądanych cech w populacji pszczół.
Przed poddaniem, matka hodowlana powinna być w dobrej kondycji, aktywna i zdrowa. Zazwyczaj są one sprzedawane w specjalnych klateczkach transportowych, które zapewniają im bezpieczeństwo podczas podróży. Przed umieszczeniem takiej matki w ulu, warto sprawdzić jej stan i upewnić się, że nie jest uszkodzona ani zestresowana. Jeśli matka jest zamknięta w klateczce z pszczołami towarzyszącymi, należy dokładnie obejrzeć, czy wszystkie pszczoły są zdrowe i aktywne. Czasami zdarza się, że w transporcie dochodzi do uszkodzeń lub śmierci pszczół towarzyszących, co może negatywnie wpłynąć na akceptację matki.
Po umieszczeniu matki w ulu, proces akceptacji przez pszczoły może trwać od kilku godzin do kilku dni. Kluczowe jest, aby pszczoły miały możliwość kontaktu z matką, ale nie mogły jej od razu zabić. Klateczka transportowa zazwyczaj zapewnia taką możliwość, pozwalając pszczołom na karmienie matki przez otwory w klatce. Stopniowe wyjadanie ciasta miodowo-cukrowego przez pszczoły uwalnia matkę, co jest dla nich sygnałem, że została zaakceptowana. Ważne jest, aby w tym czasie rodzina była spokojna i nie wykazywała oznak agresji.
W przypadku poddawania matek unasiennionych, które często są młodsze i słabsze od matek naturalnie czerwiących, proces akceptacji może być jeszcze bardziej delikatny. Pszczoły mogą być bardziej skłonne do ich odrzucenia, jeśli nie zostaną spełnione odpowiednie warunki. Dlatego tak ważne jest dokładne przygotowanie rodziny, usunięcie mateczników i zapewnienie spokoju. Warto również pamiętać o odpowiednim OCP przewoźnika, aby matki dotarły do pasieki w jak najlepszym stanie.
Obserwacja zachowania pszczół po poddaniu matki jest niezwykle ważna. Jeśli pszczoły otaczają klateczkę spokojnie, karmiąc matkę, jest to dobry znak. Natomiast jeśli wykazują oznaki agresji, próbują przebić się przez klatkę lub ignorują matkę, może to oznaczać, że proces akceptacji nie przebiega pomyślnie. W takich sytuacjach należy rozważyć ponowne przygotowanie rodziny lub zastosowanie innej metody poddania. Sukces w poddawaniu matek hodowlanych przekłada się na jakość i produktywność całej pasieki.
Poddawanie matek pszczelich w rodzinach z czerwiem zasklepionym
Poddawanie matek pszczelich w rodzinach posiadających czerw zasklepiony stanowi specyficzne wyzwanie dla pszczelarza. Obecność zasklepionego czerwiu oznacza, że rodzina ma już pewną zdolność do wychowu potomstwa i może być mniej skłonna do przyjęcia nowej matki, zwłaszcza jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie kroki przygotowawcze. Kluczowe jest zrozumienie, że pszczoły robotnice po wyjściu z zasklepionych komórek czerwiu nadal będą wykazywać instynkt opiekuńczy wobec rozwijającego się potomstwa. To może wpływać na ich postrzeganie nowej matki.
Głównym problemem w takich rodzinach jest potencjalny nastrój wychowawczy, który może być silnie zakorzeniony. Pszczoły, widząc zasklepiony czerw, mogą czuć, że mają zapewnioną przyszłość i nie potrzebują pilnie nowej matki. W sytuacji, gdy pszczelarz chce poddać nową matkę, konieczne jest przełamanie tego nastroju. Najskuteczniejszą metodą jest zazwyczaj usunięcie całego czerwiu zasklepionego z gniazda. Jest to drastyczny krok, który pozbawia rodzinę jej przyszłego pokolenia, ale jednocześnie skutecznie eliminuje nastrój wychowawczy.
Po usunięciu czerwiu zasklepionego, rodzinę pozostawia się na kilka dni, zazwyczaj od 2 do 4, aby pszczoły zorientowały się, że nie ma już czerwiu, który mogłyby wychowywać. W tym okresie pszczoły zaczynają wykazywać oznaki osierocenia, co zwiększa ich otwartość na przyjęcie nowej matki. Po tym czasie można przystąpić do poddania matki, najczęściej w klateczce. Klateczka ta powinna zawierać ciasto miodowo-cukrowe, które pszczoły będą stopniowo wyjadać, uwalniając matkę. Powolne uwalnianie jest kluczowe, aby dać pszczołom czas na przyzwyczajenie się do zapachu nowej królowej.
Warto również rozważyć poddanie matki w rodzinach z czerwiem zasklepionym, które są bardzo silne i mają dużą liczbę młodych pszczół robotnic. W takich przypadkach, nawet jeśli nastrój wychowawczy jest obecny, młode pszczoły mogą być bardziej podatne na przyjęcie nowej matki, zwłaszcza jeśli jest ona młoda i pochodzi z hodowli. Jednak ryzyko odrzucenia jest nadal wysokie, dlatego zawsze zaleca się usunięcie czerwiu zasklepionego jako środek ostrożności.
Należy pamiętać, że po poddaniu matki, nawet jeśli zostanie ona zaakceptowana, pszczoły potrzebują czasu na odbudowę populacji. Dlatego kluczowe jest regularne monitorowanie rozwoju rodziny, zapewnienie jej odpowiednich warunków pokarmowych i ochrona przed chorobami. Sukces w poddawaniu matek pszczelich w rodzinach z czerwiem zasklepionym wymaga cierpliwości, dokładności i znajomości specyfiki zachowania pszczół. Jest to proces, który wymaga od pszczelarza zaangażowania i umiejętności.
Poddawanie matek pszczelich bez mateczników w rodzinach pszczelich
Poddawanie matek pszczelich w rodzinach, które nie posiadają mateczników, jest zazwyczaj łatwiejsze i ma większe szanse powodzenia. Brak mateczników świadczy o tym, że rodzina nie wykazuje silnego nastroju rojowego ani wychowawczego, co ułatwia jej akceptację nowej matki. W takich sytuacjach pszczoły często postrzegają nową matkę jako naturalne uzupełnienie lub zastępstwo za starą, która mogła zginąć lub stracić swoją zdolność do czerwiu. Dlatego kluczowe jest, aby pszczelarz potrafił prawidłowo ocenić obecność lub brak mateczników.
Pierwszym krokiem jest dokładny przegląd ula, podczas którego należy zwrócić szczególną uwagę na plastry z czerwiem, ale także na plastry skrajne i przestrzenie między plastrami. Mateczniki są zazwyczaj łatwo rozpoznawalne – mają kształt podłużnych kieliszków i są umieszczane na ramkach z czerwiem lub na jego obrzeżach. Jeśli po dokładnym przeglądzie nie stwierdzimy obecności mateczników, możemy przystąpić do poddania matki, mając większą pewność co do pozytywnego wyniku.
W rodzinach bez mateczników można stosować różne metody poddania, w tym poddawanie matki w klateczce, z transportówką, a nawet bezpośrednio po jej wypuszczeniu z transportówki, jeśli rodzina jest wyjątkowo spokojna i silna. Metoda z klateczką jest zawsze bezpiecznym wyborem, ponieważ zapewnia stopniowe uwalnianie matki i daje pszczołom czas na przyzwyczajenie się do jej obecności. Klateczka z ciastem miodowo-cukrowym powinna być umieszczona w środku gniazda, w miejscu łatwo dostępnym dla pszczół.
Warto również pamiętać, że nawet w rodzinach bez mateczników, pszczoły mogą wykazywać pewien poziom nieufności wobec obcej matki. Dlatego ważne jest, aby poddawanie odbywało się w spokojnych warunkach, bez zbędnego hałasu i wibracji. Pszczoły powinny czuć się bezpiecznie i stabilnie. W przypadku poddawania matki unasiennionej, która może być jeszcze młoda i nie w pełni rozwinięta, ostrożność jest szczególnie wskazana.
Po poddaniu matki, należy ją obserwować przez kilka dni. Jeśli pszczoły otaczają klateczkę spokojnie, karmiąc matkę, a po jej uwolnieniu nie wykazują agresji, można uznać proces za udany. Warto również po kilku dniach sprawdzić, czy matka zaczęła składać jaja. Obecność czerwiu będzie najlepszym dowodem na to, że matka została zaakceptowana i podjęła swoje obowiązki. Poddawanie matek pszczelich bez mateczników jest często preferowaną metodą przez pszczelarzy ze względu na jej względną prostotę i wysoką skuteczność.
Poddawanie matek pszczelich w rodzinach z nastawieniem rojowym
Poddawanie matek pszczelich w rodzinach wykazujących nastrój rojowy stanowi jedno z największych wyzwań dla pszczelarza. Nastrój rojowy charakteryzuje się tym, że pszczoły zaczynają przygotowywać się do podziału rodziny i wychowu nowej matki, aby kontynuować gatunek. W takich rodzinach pszczoły są zazwyczaj bardziej pobudzone, mniej skłonne do pracy na pożytkach i skupione na budowie mateczników. Kluczowe jest, aby pszczelarz potrafił rozpoznać ten nastrój i zastosować odpowiednie metody, aby zapobiec utracie rodziny.
Pierwszym i najważniejszym krokiem jest bezwzględne usunięcie wszystkich mateczników, które pszczoły zdążyły wybudować. Należy to zrobić bardzo dokładnie, sprawdzając każdy plaster, a nawet przestrzenie między plastrami. Jeśli pszczoły wybudowały dużo mateczników, można rozważyć zabranie części plastrów z matecznikami do innych rodzin, które mogą je przyjąć, lub do odkładów. Usunięcie mateczników jest kluczowe, aby zniwelować silny nastrój rojowy i stworzyć warunki do poddania nowej matki.
Po usunięciu mateczników, często stosuje się metody mające na celu osłabienie tego nastroju. Jedną z nich jest tzw. „przesiedlenie” rodziny. Polega ono na tym, że większość pszczół z ula, wraz z matką, jest przenoszona do nowego ula, a w starym ulu pozostawia się kilka plastrów z czerwiem zasklepionym i pszczołami. Pszczoły, które powrócą z lotu do starego ula, znajdą się w sytuacji osierocenia i będą bardziej skłonne do przyjęcia nowej matki. Alternatywnie, można po prostu odwirować miód i zabrać część pszczół z ulami, pozostawiając resztę rodziny w stanie osierocenia.
Kolejną metodą jest poddanie matki w klateczce po odizolowaniu rodziny na kilka dni. Po zabraniu większości pszczół, pozostawia się w ulu tylko niewielką grupę robotnic, które mają za zadanie opiekować się czerwiem i nową matką. Po kilku dniach, gdy nastrój rojowy osłabnie, można poddać nową matkę, zazwyczaj w klateczce. Ważne jest, aby zapewnić rodzinie odpowiednią liczbę młodych pszczół, które będą w stanie prawidłowo zaopiekować się matką i wychować potomstwo.
Poddawanie matek pszczelich w rodzinach z nastawieniem rojowym wymaga dużej ostrożności i cierpliwości. Nawet po zastosowaniu najlepszych metod, istnieje ryzyko, że pszczoły odrzucą nową matkę i ponownie zaczną budować mateczniki. Dlatego kluczowe jest regularne monitorowanie rodziny i szybkie reagowanie na wszelkie niepokojące sygnały. Zrozumienie przyczyn nastroju rojowego i umiejętność radzenia sobie z nim są kluczowe dla utrzymania silnych i produktywnych rodzin pszczelich.
Poddawanie matek pszczelich w ulach wielokondygnacyjnych
Poddawanie matek pszczelich w ulach wielokondygnacyjnych, takich jak wielokondygnacyjne ule typu Langstroth czy Dadant, wymaga pewnych modyfikacji tradycyjnych metod. Duża liczba pszczół i objętość gniazda w takich ulach mogą wpływać na proces akceptacji nowej matki. Pszczoły mogą być bardziej rozproszone, a komunikacja między nimi może być utrudniona. Dlatego pszczelarze stosują specjalne techniki, aby zapewnić skuteczne poddanie matki w takich konstrukcjach.
Jedną z popularnych metod jest tworzenie odkładów z poszczególnych kondygnacji. W przypadku wykrycia problemu z matką w jednej z kondygnacji, można ją odizolować, tworząc tymczasowy odkład z częścią pszczół i czerwiu. Następnie do tego odkładu poddaje się nową matkę. Po pewnym czasie, gdy rodzina się ustabilizuje i nowa matka zacznie czerwić, można ją połączyć z powrotem z główną rodziną, usuwając starą matkę lub mateczniki. Ta metoda pozwala na stopniowe wprowadzenie nowej matki i minimalizuje ryzyko jej odrzucenia.
Inną techniką jest poddawanie matki w klateczce, umieszczając ją w środkowej kondygnacji ula, gdzie znajduje się najwięcej pszczół i czerwiu. Ważne jest, aby klateczka była łatwo dostępna dla pszczół, ale jednocześnie zabezpieczona przed przypadkowym uszkodzeniem. W przypadku bardzo silnych rodzin, można rozważyć poddanie matki w klateczce z dodatkowym otworem lub z zastosowaniem siatki, która pozwoli na szybsze uwolnienie matki po jej akceptacji.
W ulach wielokondygnacyjnych często stosuje się również metodę „przegrody”. Polega ona na tym, że po usunięciu starej matki, na pewien czas oddziela się jedną z kondygnacji od reszty ula za pomocą specjalnej przegrody z siatką. Ta przegroda pozwala na wymianę powietrza i zapachów, ale uniemożliwia pszczołom bezpośredni kontakt z matką. Po kilku dniach, gdy pszczoły w odizolowanej kondygnacji zaczną wykazywać oznaki osierocenia, można poddać nową matkę. Następnie, po jej akceptacji, przegrodę można usunąć, pozwalając na połączenie rodzin.
Niezależnie od zastosowanej metody, kluczowe jest regularne monitorowanie kondycji rodziny i postępów w czerwiu. W ulach wielokondygnacyjnych przeglądy mogą być bardziej czasochłonne, dlatego ważne jest, aby pszczelarze byli dobrze zorganizowani i mieli odpowiednie narzędzia. Zapewnienie właściwej wentylacji i temperatury w ulu, a także odpowiednia ilość pokarmu, są również kluczowe dla sukcesu w poddawaniu matek pszczelich w takich konstrukcjach.
Pamiętajmy, że każda rodzina pszczela jest indywidualnością, a jej reakcja na poddawaną matkę może być różna. Dlatego ważne jest, aby pszczelarze byli elastyczni i gotowi do dostosowania metod do konkretnej sytuacji. Poddawanie matek pszczelich w ulach wielokondygnacyjnych może być skuteczne, jeśli zastosuje się odpowiednie techniki i poświęci się wystarczająco dużo uwagi obserwacji i pielęgnacji rodziny.
